compositie op locatie

compositie op locatie

Enscenering

actiePosted by hansroels.be 29 Nov, 2016 09:50
Een compositie en uitvoering op locatie betekent niet zomaar dat je enkel de plaatselijke geluiden en materialen (op het moment van het concert) gebruikt. De artistieke en maatschappelijke opvattingen zijn sinds de 20ste eeuw meer ecologisch waardoor onderlinge verbanden en afhankelijkheden meer erkend worden, ten nadele van geïsoleerde, onafhankelijke elementen die enkel in causale verbanden tot elkaar staan. Veronderstellen dat een landschap of concertlocatie iets is dat volledig los kan gezien worden van jezelf, en dat je als kunstenaar of lid van het publiek een buitenstaander bent die enkel stil zal neerzitten en luisteren, is een opvatting die ik bij mezelf en andere kunstenaars (bv. Landscape Quartet) steeds minder terugvind.

Daarom dringt zich bij een locatiespecifieke uitvoering de vraag op: in welke mate en op welke manier ga ik ingrijpen in de omgeving en die samen met een uitvoering ensceneren? Welke keuzes maak ik om een uitvoering op een specifieke plaats vorm te geven? Laat ik deze vragen en mogelijke antwoorden verduidelijken aan de hand van recente werken.

In de eerste plaats veronderstelt elke in situ uitvoering een keuze van een plaats en een tijdstip, waarop het publiek uitgenodigd wordt om naar die plaats te gaan. Een plaats (zoals een park) is geen statisch gegeven met een vast karakter; het seizoen, de dag en het uur kunnen voor grote verschillen zorgen. De basiskeuze van plaats en tijdstip hangt samen met de algemene opzet van een werk en die moet dan weer verzoend worden met de praktische en organisatorische vereisten. In mijn werk Beving speelt een groot deel van de uitvoerders slagwerk op de objecten, materialen en planten van een locatie. Het zijn dus niet enkel de onmiddellijk hoorbare klanken die een rol spelen maar ook de potentiele klanken. De keuze van een geschikte locatie voor dit werk wordt in belangrijke mate bepaald door de diversiteit aan materialen ter plekke. Als die heel beperkt is (bv. een grasveld met enkel in het midden een verhard fietspad), dan wordt een uitvoering quasi onmogelijk. De akoestische eigenschappen van de locatie, de grootte van het verwachtte publiek en het aantal uitvoerders, spelen ook een rol. De uitvoering moet immers hoorbaar zijn voor het volledige publiek.

Behalve de plaats en tijdstip zijn er nog keuzes en ingrepen te maken om een uitvoering op locatie te realiseren. Als je een diepgaande exploratie voorafgaand aan de repetities en het concert uitvoert – ook op andere tijdstippen dan die waarop het concert gaat plaatsvinden – dan krijg je een rijk en gedetailleerd beeld van de mogelijke geluiden en objecten. Hieruit moet vervolgends een keuze gemaakt worden. Soms moeten die keuzes later in het creatief proces aangepast worden omdat ze niet effectief genoeg werken. Zo bleek na de exploratie en eerste repetitie van Plain in de leeszaal van de bibliotheek in de Singel, dat er te weinig diverse en luide geluiden waren. Daarom werden enkele geluiden en handelingen 'gedubbeld': meerdere uitvoerders bespeelden nagenoeg identieke objecten (bv. een boek met een harde kaft) op hetzelfde moment.

(foto: Zena Van den Block)
Een tweede aanpassing was om op zoek te gaan naar andere materialen (borstels, schuim,…) om tegen de objecten ter plekke te wrijven om luidere en diversere aangehouden klanken te produceren. Bovendien konden op de volgende repetitie objecten zoals een boek of boekstaander zo geplaatst worden dat ze meer resoneren of vrijer kunnen trillen en dus iets luider klinken. Tenslotte duidden we tijdens repetities in detail plaatsen aan waar een klank plots veranderde qua timbre of dynamiek (bv. een holle plek op een houten vloer). Bij deze zoektocht en enscenering is het moeilijk balanceren om zowel trouw te blijven aan het karakter van de leeszaal als ervoor te zorgen dat er voldoende luidsterkte en klankdiversiteit is.

De frictie tussen enerzijds de concertlocatie en haar mogelijkheden en karakter, en anderzijds de muzikale vereisten van een compositie, is een terugkerend fenomeen bij het onstaansproces van uitvoeringen op locatie. Het dwingt je steeds opnieuw als componist en uitvoerder om op zoek te gaan naar creatieve en lokale oplossingen waardoor uiteindelijk de uitvoerders, publiek en planten, dieren, materialen en architectuur ter plekke kunnen 'samenwerken' om voor een muziekuitvoering van een specifieke compositie te zorgen.

Tenslotte is het ook belangrijk om na te denken over de rol van het publiek en daarover te communiceren. De geijkte passieve rol waarbij het publiek enkel zit en luistert, valt weg éénmaal je de concertzaal verlaat. Maar een groep pratende en wandelende mensen kan ook een inbreuk zijn op het (weliswaar veranderlijke) karakter van een locatie. Dus over deze rol moeten keuzes gemaakt worden en idealiter richt je het concertritueel en de plaats zo in dat het publiek verleid wordt om zich op de gekozen manier te gedragen.